Mimari, doğanın biçimlerini taklit etmemelidir; ancak doğanın ruhuyla çalışmalıdır. Taşıyan ile taşınan arasındaki ayrımı nasıl ifade ettiğini ve ayırt ettiğini gösterir.
Yerçekimi ile rijitlik arasındaki mücadele, iyi mimarinin tek estetik malzemesidir.
Arthur Schopenhauer
Bu güçlü felsefi temel üzerine Aleš Jungmann, Çekya’daki Premonstratensian Želiv Manastırı’nda tarihi bir kütüphane yenileme projesi gerçekleştirdi.
Tarihi Miras ve Yeni Görev
12. yüzyılda kurulan Želiv Manastırı, yüzyıllar boyunca yangınlar, savaşlar ve siyasi değişimler yaşadı. 18. yüzyılda J.B. Santini tarafından önemli ölçüde restore edildi. 1950’lerde ise komünist rejim tarafından rahip ve manastır gibi din adamlarının tutulduğu bir toplama kampına dönüştürüldü.
Manastır kilisesine bitişik tek katlı, kare planlı konvent binasının üst katında eski kütüphane odası bulunuyor. Büyük fresklerle süslü bu mekânda orijinal ahşap raflar günümüze ulaşamamış. Görev; değerli bir kitap koleksiyonunu barındıracak, saygılı ve güçlü bir yeni kütüphane tasarlamak.
Konsept: Taşıyan ve Taşınan
Jungmann’ın tasarımı, Schopenhauer’un düşüncelerinden doğrudan besleniyor. Kitapların yarattığı “yük”ü merkeze alarak mekânı sembolik olarak taşıyan (support) ve taşınan (burden) olarak ikiye ayırıyor.
Sistem, beton destekler ve metal raflardan oluşan kompozit bir yapı. Bu düzen, tamamen yapısal zorunluluktan ve yerçekiminden doğuyor. Kitaplar rastgele yerleştirilmek yerine boyutlarına göre sıralandı. Böylece hem maksimum depolama kapasitesi elde edildi hem de görsel bir hiyerarşi yaratıldı: altta en büyük kitaplar, üstte en küçükler.
Detaylarda Gizli Denge
- Beton desteklerin yükseklikleri de kitap boyutlarına göre değişiyor.
- Görünümler, altın oran prensiplerine göre kurgulandı.
- Desteklerde kullanılan beton, doğrudan Želivka Nehri’nden alınan çakıl ve taşlarla yerinde döküldü. Böylece mekânın ruhu, malzemenin kendisine işlendi.
Tüm sistem, tarihi yapıya hiçbir şekilde sabitlenmeden, modüler bir “kit” gibi birkaç günde monte edildi. Bu yaklaşım, yapıyı hafif ve geri dönüşümlü tutarken tarihi dokuya da saygı gösteriyor.
Merkezdeki Ritüel
Odaların tam ortasında 8 metre uzunluğunda dev bir metal masa yer alıyor. Üzerinde, seçilmiş açık kitaplar 13 farklı kapak altında sergileniyor. Bu masa, kütüphanenin altına denk gelen manastır yemekhanesini (refectory) referans veriyor. Jungmann, burayı adeta bir “zihinsel ziyafet masası” olarak tasarladı; bilgi ve maneviyatın paylaşıldığı bir alan.
Želiv Manastırı Kütüphanesi, yalnızca bir kitap deposu değil; ağırlık, düzen, yerçekimi ve mimari ruh arasındaki derin ilişkiyi görünür kılan poetik bir müdahale. Aleš Jungmann, tarihi bir mekâna saygıyla yaklaşırken, aynı zamanda güçlü bir mimari duruş sergiliyor.
Bu proje, “mimari doğayı taklit etmez, onun ruhuyla çalışır” ilkesinin günümüz mimarlığında güzel bir örneği olarak öne çıkıyor.
